کیفیت حج نیابی (3)

یا اینکه فرض کنید در مسئله شیاع¹ اگر پیدا شود یا اگر شهادت عدلین نسبت به رؤیت هلال پیدا شود یا کشف هلال جدید بعد از مدتی برای انسان در اواسط یا در اواخر ماه نسبت به ماه و شهر قبل پیدا شود ما در تمام این موارد می‌بینیم که شارع حکم به دخول شهر جدید کرده است. مثلاً یقین دارید که سی روز از این ماه گذشته است حالا به‌واسطۀ غُیوم و امثال‌ذلک، دیگر در اینجا «صُومُوا لِرُؤْیَتهِ» صادق نیست. سی روز یقینی است، شما هلال اول ماه را در شهر رمضان یا اول ماه شعبان، خودتان با چشمتان رؤیت کرده‌اید وقتی خودتان با چشمتان رؤیت کنید دیگر ثلاثین یوماً که بگذرد معنا ندارد که بگویید: هنوز ماه داخل نشده است یا بگویید: «صوموا لرؤیته» در اینجا حاصل نشده است.

این نشان می‌دهد که قطعاً نظر شارع در اینجا جنبۀ طریقیت است حتی خود رؤیت به‌عنوان جزءالعلة هم نمی‌تواند در تحقق موضوع مورد توجه قرار بگیرد؛ یعنی رؤیت در اینجا کاشف از جنبۀ یقین است که اگر آن جنبۀ یقین بأیِّ‌نحوٍکان پیدا شود، برای ترتّب حکم، منجّز است. تازه خود یقین هم جنبۀ کشفیّت دارد و نمی‌تواند به‌عنوان جزءالعلة یا به‌عنوان تمام‌العلة باشد. در جنبۀ تنجّز، هیچ‌وقت شارع نمی‌آید امری که موضوع برای حکم است را یقینِ مکلف بگیرد مگر در جایی که شارع روی نفس یقین مکلف عنایت به تعلق حکم داشته باشد، آن‌هم در بعضی موارد خاص مثلاً می‌خواهد امتحانش کند یا او را تحت تدریب و آزمایش قرارش دهد، یا می‌خواهد تقویت نفس ایجاد کند و یا رفع وسواس کند و امثال‌ذلک که فقط خصوص یقین در این امور خاصه مورد توجه است وگرنه در عالم، ملاکات مشخص هستند و احکام هم بر آنها مترتّب می‌باشند. خیلی موارد نادری داریم که شارع یقین و علم مکلف را به‌عنوان تمام‌العلة یا به‌عنوان جزءالعلة دخیل در تحقق موضوع قرار دهد مثلاً در بعضی از موارد مثل مسئلۀ طهارات و نجاسات در ثوب، لباس و امثال‌ذلک گاهی چنین مواردی پیدا می‌کنیم که شارع می‌خواهد شخص از حالت وسواس خارج شود.