نکاتی مهم در باب حج و احکام آن

جواز حجّ میقاتی برای مکلّف و متوفّیٰ

بنابراین ـ در روایات هم همین هست ـ اشکالی ندارد بر اینکه انسان حج را به‌عنوان حج میقاتی انجام دهد و از او رفع تکلیف شود. همین‌طور کسی که وارث متوفّایی است که بر ذمّۀ او حج بوده است، این شخص هم به همین کیفیت می‌تواند حج میقاتی بگیرد و هم می‌تواند حج بلدی بگیرد. اما اگر میزان میراث به‌اندازۀ حج بلدی نبود بلکه به هر مقدار از حج میقاتی بود، بر ورثه واجب است که حج میقاتی برای این شخص بگیرند. وقتی توانایی مالی ندارد، اشکال ندارد و آن مسئلۀ دیگری است.

این مسئله مربوط به حج است ولی ممکن است مسائل دیگری هم در این زمینه مطرح شود؛ مثلاً اگر خمس بر ذمّۀ متوفّیٰ باشد، آیا بر ورثه واجب است که دفع خمس کنند یا چون برعهدۀ متوفّیٰ بوده است ارتباطی به اینها ندارد؟! یا اینکه بر ذمّۀ متوفّیٰ دینی هست، آیا بر ورثه واجب است که دفع دین کنند یا نه؟! یا موارد دیگری که اتفاقاً خیلی مورد ابتلا است؛ ممکن است وصی به وصیت عمل نکند و خودش انجام ندهد اما بقیۀ ورثه قادر باشند بر اینکه دفع مال کنند آیا بر آنها واجب است یا نه؟ یا اینکه متوفّیٰ نسبت به شخصی دینی دارد؛ یعنی پولی قرض داده است آن شخص می‌بیند که ورثۀ متوفّیٰ اهل اداء خمس نیستند یا اهل اداء این دین نیستند آیا خود او می‌تواند دین فرد دیگری را اداء کند بدون اینکه به ورثه اطلاع دهد که من در زمان حیات پدر شما به او این مقدار مدیون بوده‌ام؟! اگر بداند پول را به ورثه بدهد، ورثه این پول را بالا می‌کشند و به آن مدیون نمی‌دهند آیا از نظر شرعی وظیفۀ او این است که بدهد و اشکالی ندارد یا اینکه نمی‌تواند؟!

حکم پرداختن وجوهات شرعی و دین متوفّیٰ توسط غیر ورثه

همین‌طور نسبت به خمس، زکات و سایر موارد مثلاً مالی را از متوفّیٰ استیجار کرده است و الآن صاحب‌اختیار این مال است و می‌داند که خمس برعهدۀ متوفّیٰ است و ورثۀ او هم اهل خمس نیستند؛ می‌گویند که پول را به چه کسی می‌خواهی بدهی؟! آیا این شخص می‌تواند این مال مستأجره را به‌عنوان خمس بدهد یا نه؟! دیگر فقهاء باید نظر بدهند که می‌شود یا نه! دلیل بر شدن این است که پیش از آنکه این مال در ملک متوفّیٰ قرار بگیرد، حق‌الله یا حق‌الناس نسبت به این مال تعلق گرفته است فقط ورثه یا وصی در اینجا مکلف به اداء دین می‌باشند نه‌اینکه آن دین پس از موت و وفات به متوفّیٰ تعلق می‌گیرد؛ کأنَّهُ مِن أول الأمر این دین داخل در ملک متوفّیٰ نیست تا اینکه متوفّیٰ بخواهد نسبت به آن اظهار‌نظر کند یا نکند و بعد هم ورثه بخواهند نسبت به اموال منتقله از متوفّیٰ دخالت کنند یعنی آیا اول ورثه مالک آن اموال منتقله می‌شوند و بعد حکم شرعی بر اخراج آن دین یا اخراج خمس و زکات و امثال‌ذلک تعلق می‌گیرد؟! از اول امر این مال اصلاً داخل در ملک ورثه نمی‌شود تا اینکه آنها بخواهند این مال را تصاحب کنند. ورثه فقط از نظر شرعی حکم وجوب دارند، وقتی انسان ببیند که این ورثه اهلش نیستند، از باب ولایت مؤمنین می‌تواند آن دین یا خمس یا زکات را پرداخت کند.