فعلیت استعدادهای انسان در مکتب عرفان

أعوذ باللَه من الشیطان الرجیم

بسم الله الرّحمٰن الرّحیم

و صلّی الله علی سیدنا و نبینا ابی‌القاسم محمّد

و علی آله الطّیبین الطّاهرین

و اللعنة علی أعدائهم أجمعین.

اللَهمّ صلّ علی‌محمّد و آل‌محمّد

مکاتب مختلفی مدعی ارشاد به عوالم ربوبی هستند

در مجلس گذشته سؤالی که رفقا [مطرح] کرده بودند و بنده به‌عنوان مقدّمه، مطالبی خدمتشان عرض کردم. سؤال، این بود که فرق بین مکتب عرفان و سایر مکاتب [چیست]؟ از مکاتبی که مدّعیِ وصول و ایصال به معرفت و [مدّعیِ] هدایت، دستگیری و ارشاد به عوالم ربوبی هستند [تا سایر مکاتب]؛ که تا به‌حال به‌صورت‌های مختلف ظاهر شده‌اند و خود را مطرح کرده‌اند. گاهی به‌صورت اهل ولاء و گاهی به ‌صورت‌های اهل باطن، و همین‌طور به اَشکالی که فعلاً نه‌تنها در ایران بلکه در کشورهای دیگر، مخصوصاً در کشورهای غربی، این گروه‌ها و مکاتب ظهور پیدا کرده‌اند؛ و ادّعا و مطلب قابل عرضۀ آنها، حرکتِ نفس و ضمیر و قلبِ انسان به‌سوی توحید و خودشناسی و جهان‌شناسی است، و عدمِ معارضه و تضاد با سایر گروه‌ها و مِلَل و نِحَل¹ [است].

این پرسشی بود که دوستان کردند و در این زمینه از مکتب مرحوم قاضی و اختلاف ایشان با سایر مکاتب و افراد و اشخاصی که یا با ایشان در ارتباط بودند یا به‌طورِ کلّی بعداً ظاهر شدند، صحبت [میان آمد]. و همین‌طور [راجع به] افرادی که در زمان مرحوم قاضی حضور داشتند و چه‌بسا آنها هم دارای شاگردان و حال و احوالی بودند و طبعاً با مرام و مبانی ایشان در اختلاف بودند [مطالبی مطرح شد].

ملاحسین‌قلی همدانی، سرسلسلۀ مکتب عرفانی بارز و دارای تفاوت با سایر مکاتب است

راجع به این قضیّه بنده باید عرض کنم که: اختلاف بین مکتب عرفان به‌طورِ کلّی [با سایر مکاتبِ مدّعیِ دستگیری معنوی، تفاوت ماهوی است،] و از مصادیقِ بارز و خیلی ظاهرش در قرن اخیر، مرحوم قاضی رضوان‌الله‌علیه است. البتّه مشخّص است که خودِ مرحوم قاضی در سلسلۀ این مکتب، به فردِ شاخصِ این مکتب منتسب می‌شوند که همان مرحوم آخوند ملاحسینقلی همدانی بود، و ایشان را به‌عنوانِ فردِ بارز و نمودارِ این مسئله مطرح می‌کنند. و خودِ بنده هم از مرحوم والد [علامۀ طهرانی] رضوان‌الله‌علیه مسائلی راجع به مرحوم آخوند شنیده‌ام. در نظر مرحوم والد، خاطرۀ مرحوم آخوند، خاطرۀ بسیار مُعجِبه‌ای بود و انسان را به تحسین برمی‌انگیخت. من کم دیدم از ایشان تعریفی راجع به شخصی، به‌مانندِ آن تعریف و بیانِ خاطرات و جملات و تعابیری که از مرحوم آخوند ملاحسینقلی همدانی می‌کردند؛ و ایشان را همیشه دارای نفْسِ تأثیرگذارِ قلمداد می‌کردند. حتّی بنده یک مرتبه از ایشان شنیدم که فرمودند: