فعلیت استعدادهای انسان در مکتب عرفان

مرحوم والدِ ما [علامۀ طهرانی] در مقدّمۀ کتابِ «توحید علمی و عینی» [نگاشته‌اند] که: «در زمانِ میرزای دوّم، مرحوم میرزا محمّدتقی شیرازی ـ که بنده از ایشان [علامۀ طهرانی] شنیدم که مرحوم میرزا محمّدتقی شیرازی هوای نفْس نداشت ـ احتیاطاتِ خود را به مرحوم سیّد احمد کربلایی ارجاع می‌داد.»¹ یعنی مرجعیّت بعد از مرحوم میرزا محمّدتقی، با وجودِ افرادی مثلِ مرحوم آقا سید محمّدکاظم یزدی و سایر افراد و بزرگان، به مرحوم سیّد احمد [کربلایی] منتقل می‌شد؛ یعنی ‌چنین شخصیّتی بود! و در [رابطه با ویژگی ایشان در] مباحثِ علمی نقل می‌کنند وقتی که ایشان در صحن درس می‌داده، مباحث چنان به‌صورتِ منقّح و محکم و ریشه‌دار ارزیابی می‌شده که موردِ بُهت و اعجابِ حضّار و مخاطبینی بود که هرکدامِ آنها فَحلی بودند از فحولِ² علما و فُضَلا.

جامعیت و سعۀ وجودی آیت‌الله قاضی بر آیت‌الله سید احمد کربلایی ترجیح داشت

خب شاگرد مبرّزِ مرحوم سیّد احمد، مرحوم قاضی بوده؛ البتّه آن‌طوری که بنده تصور می‌کنم، آن تضلّعِ³ مرحوم قاضی و سعۀ وجودی و احاطۀ ایشان، شاید بر استادِ ایشان هم ترجیح داشته. و الآن این مسئله به یادم آمد که مرحوم حدّاد رضوان‌الله‌علیه، استادِ عرفانِ والدِ ما [علامۀ طهرانی] رحمة‌الله‌علیه، می‌فرمودند: «به جامعیّتِ مرحوم قاضی کسی نیامده است.» ⁴این هم شاهدی از غیب آمد برای صحبتِ ما که الآن متوجّهِ این نکته شدم.

علی‌کلّ‌حال، مرحومِ قاضی یک فرد بسیار جامع، عالِم و نِحریر⁵ بود. می‌گفتند که ایشان در ادبیّاتِ عرب، از نظرِ تضلّع بر اشعارِ عرب، حتّی بر خودِ ادبا‌ی عرب ترجیح داشت. ایشان شعر می‌سرود، شعرِ عربی می‌سرود و کسی تشخیص نمی‌داد که سرایندۀ این شعر، عرب است یا غیرِ عرب! و از نقطه‌نظرِ مبانیِ فقهی و اینها هم که خب ایشان در نجف و اینها معروف بود.⁶

مقدمۀ مطالب بحث

آن نکتۀ اساسی که باید اوّل به آن پرداخته بشود و آن کاملاً جا بیفتد تا بعد [مطالب مشخص شود این است:] همان‌طوری‌که در مجلسِ قبل عرض کردم، انسان ابتدا باید خالص را تشخیص بدهد و سَرِه را تمییز بدهد و خوب بشناسد و به زوایا و جوانبش اطّلاع پیدا بکند، تا بعد بتواند ناخالص و ناسره را بفهمد. «إعرِفِ الحَقَّ تَعرِف أهلَه، إعرِفِ الباطِلَ تَعرِف أهلَه»⁷ در همین‌جا می‌تواند مصداق پیدا بکند.