ولایت تکوینی ملائکه

بنابراین، هرچه در وجود انسان هست, از خداوند متعال نازل شده است. حال یا انسان از آنها در راه صلاح استفاده می‌کند، یا در راه فساد به کار می‌گیرد؛ اما در هر صورت همه از جانب پروردگار است. ﴿كُلاً نُمِدُّ هَؤُلاءِ وَهَؤُلاءِ﴾؛ یعنی مشرک و مؤمن، ملتزم و غیرملتزم، همه را ما مدد می‌دهیم؛ این‌گونه نیست که مشرک و غیرملتزم را یله و رها کنیم.

زمام امور تمام هستی در دست پروردگار

همان‌طور که خداوند در داستان حضرت هود فرموده است: ﴿مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلّا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ﴾.¹ منظور از «ناصیه»، پیشانی و موی جلوی سر نیست؛ بلکه مراد زمام امر است.

«زمام همۀ امور از کائنات و هرچه که اطلاق لفظ موجود بر آن صحیح می‌باشد، به‌دست اراده و مشیّت قاهره و مطلقۀ حضرت حق است و جمیع عالم وجود در بقای حیات و استمرار وجود از او مدد و استفاضه دارند.»

﴿مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلّا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا﴾ یعنی او بر احوال هر جنبنده مسیطر و مُشرف است. [معنای] این آیه مانند همان آیۀ ﴿رَبُّنَا الَّذِي أَعْطَىٰ﴾ است که حضرت موسی فرمود؛ هر دو با دو تعبیر، یک مضمون را افاده می‌کنند.

تدبیر امور عالَم توسط فرشتگان با استفاده از اسماء و صفات خداوند

علی‌کل‌حال، فرشتگان [از اسماء و صفات پروردگار استفاده می‌کنند تا] آنچه را که خداوند به آنها امر کرده است، در عالمِ خارج محقق کنند. فرشتۀ عذاب از قوۀ قهّاریتی استفاده می‌کند که خداوند در وجود او قرار داده است؛ فرشتۀ رحمت و رضوان، از صفت رحمت و عطوفت و نعمتی استفاده می‌کند که خداوند در وجود او قرار داده است؛ ملک‌الموت از صفت اِماته و میراندن که خداوند در وجود او قرار داده است، استفاده می‌کند. فرشتۀ حیات (اسرافیل) از صفت مُحیی که خداوند در وجود او قرار داده استفاده می‌کند. فرشتۀ علم (جبرئیل) صفت علمی را که خداوند در وجود او به ودیعه نهاده، به کار می‌برد: ﴿نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ * عَلَىٰ قَلْبِكَ﴾.³