ترجمه و بیان رسالۀ حقوق امام سجاد علیه‌السلام

حق غلام

و أمّا حَقُّ مَولاکَ الّذِی أنعَمتَ عَلَیهِ فَأن تَعلَمَ أنّ اللهَ عَزّ و جَلّ جَعَلَ عِتقَکَ لَهُ وَسیلةً إلَیهِ و حِجابًا لَکَ مِنَ النّارِ، و أنّ ثَوابَکَ فِی العاجِلِ میراثُهُ إذا لَم یَکُن لَهُ رَحِمٌ مُکافاةً بِما أنفَقتَ مِن مالِکَ و فِی الآجِلِ الجَنّةُ.

«اما مولایی که بنده‌ای را آزاد می‌کند، آن حقوقی که این مولا برعهدۀ آن بنده دارد، این است که بدانی خداوند علیّ اعلیٰ آزادی این بنده را به‌دست تو وسیلۀ به‌سوی خودش قرار داده، و حجاب و سپری از برای تو از آتش جهنم قرار داده است. و نتیجه‌ای که در دنیا از این بندۀ آزادشده به تو می‌رسد، این است که میراثش مال توست درصورتی‌که رَحِمی نداشته باشد.»

یکی از طبقات ارث، آن مولایی است که بندۀ خود را آزاد کرده و بندۀ آزاد مالیّه‌ای دارد و رَحِمی ندارد. اگر رَحِمی داشته باشد، مانند پدر و مادر و اولاد، یا در مرتبۀ دُیّم [مانند] عمو و دایی و اجداد، [ارث به آنها می رسد؛ اما اگر چنین نباشد] و در سایر مراتب [هم] رَحِمی برای او نباشد، ارث آن غلامِ آزادشده به مولای خودش می‌رسد.

بنابراین حضرت می‌فرماید:

«نتیجۀ آزادی آن غلام به‌دست تو در دنیا این است که اگر رَحِمی نداشته باشد، تو وارث او خواهی بود، مکافاتاً و جزائاً به آنچه تو از مال خودت انفاق کردی و او را در راه خدا آزاد کردی. و نتیجۀ آزادی در روز قیامت بهشت است که خدا برای تو مقدّر فرموده است.»

حق نیکوکار

و أمّا حَقُّ ذِی المَعروفِ عَلَیکَ فَأن تَشکُرَهُ وَ تَذکُرَ مَعروفَهُ وَ تَکسِبَهُ المَقالَةَ الحَسَنةَ وَ تُخلِصَ لَهُ الدُّعاءَ فِیما بَینَکَ وَ بَینَ اللهِ عَزّ و جَلّ، فَإذا فَعَلتَ ذَلِکَ کُنتَ قَد شَکَرتَهُ سِرًّا و عَلانِیَةً، و إن قَدَرتَ علیٰ مُکافاتِهِ یَومًا کافَیتَهُ.

«و اما حق آن کسی که در دنیا به تو احسانی کرده [و] نیکی کرده، آن است که شکرانۀ آن نیکی را بجا بیاوری، و همیشه آن کار معروف و احسانی که دربارۀ تو کرده است، در خاطر به یاد داشته باشی.