امكان طىّ طریق، قبل از وصول به ولىّ الهى‏

تصوّرِ از سلوکْ تصوّر دیگری است. سلوک به این معنی نیست که فرد در یک خطّی قرار بگیرد، سَری بسپرد و آداب فلان [را به جای آورد]. این طیّب در این موقعیّت سالک است؛ سالک إلی الله است. می‌آیند اذیّتش می‌کنند، شکنجه‌اش می‌دهند، مضروبش می‌کنند، تمام مصائب را به سرش می‌آورند، می‌گوید: من انجام نمی‌دهم. سلوک کار دارد! هر اذیّتی که در زندان بر این وارد می‌کنند تا اینکه این حرف خود را بزند، مصداق این بیت خواجه خواهد بود:

هر بلایی که سرش در می‌آورند، یک قدم به خدا نزدیک می‌شود. یک ضربه شلاّق، نزدیک شد! اگر آنجا می‌گفت، می‌ماند؛ نگفت، یک قدم آمد جلو؛ یک قدم آمد جلو، به جایی رسید که مرحوم آقا فرمودند: «او دوران سلوکش را در زندان گذراند.» توجه کردید؟ دوران سلوکش را در زندان گذراند!

خوش بحال او! و من می‌دیدم آقا به او عنایت دارند. ما حضرت عبدالعظیم که مشرّف می‌شدیم، کم پیش می آمد که ایشان بر سر قبر طیّب نروند.² ولیّ خداست، خبر دارد چه خبر است. می‌داند آنجا چه خبر است.

این را می‌گویند سلوک! پس سلوک عبارت است از حرکت انسان در مسیر حقّ، حقّ را ببینید و به او پایبند بشود. این عبارت است از سلوک و این عبارت است از حرکت او.

وصول و عدم وصول سالک به ولی بستگی به مشیت و تقدیرات الهی دارد

در موارد مختلف حالاتی برای انسان پیدا می‌شود که این حالات و وضعیّت انسان متفاوت است. ممکن است خداوند متعال در یک برهه برای انسان تقدیر نکرده باشدکه او خدمت ولیّ برسد. مشیّت و صلاح پروردگار بر عدم وصول سالک به ولیّ در این مرحله است. آیا ما می‌توانیم در کار خدا دخالت کنیم ؟! [مثلاً] آقا به خدا بگویند که: خدایا! از اوّل ما وقتی نجف می‌رویم باید دست ما را در دست آقای حدّاد بگذاری! [خدا می فرماید] به تو مربوط نیست! شما وارد نجف شدید، به دَرست بپرداز و طبق دستور آقای طباطبائی که بودی باید به آقای قوچانی مراجعه کنی! و به آقای آقا سیّد جمال گلپایگانی مراجعه بکنی! و به بقیّه‌اش هم نباید کار داشته باشی! [ایشان هم عرض می کنند] کار نداریم و بعد از هفت سال خدا می‌آید این موقعیّت را برای ایشان پیش می‌آورد. حالا ممکن است این هفت سال بشود دو سال، ممکن است بشود پنج سال، ممکن است بشود چهارده سال، ممکن است بشود ده سال. برای هر کسی خداوند متعال بر طبق شاکله او و خصوصیّات او و مصالحی که در حول او به گردش و جریان است، موقعیّاتی را پیش می‌آورد که ممکن است برای دیگری نباشد و اگر این شخص در این موقعیّت به ولیّ کامل برسد آن استفاده را نمی‌کند؛ آن استفاده را نخواهد کرد.