اهمیت تحصیل علوم دینی

آقا سیّد محسن، در درس‌های خودت إتقان و إحکام کن!

در جلسۀ بعدی هم همین‌طور! و بعد فرمودند:

اینکه می‌بینی پدرت این‌طور است، به‌خاطر این است که در درس‌هایش إتقان و إحکام کرده است!

منظور ایشان از این مسئله چیست؟! آیا منظور ایشان فقط خوب درس خواندن به‌عنوان خوب حفظ کردن و خوب دقّت کردن است؟! نه، این نیست! بلکه منظور ایشان علاوۀ بر این مسئله ـ که جای خود دارد ـ این است که درسی را که می‌خوانی، برو در این درس و از این درس آن مبنا و مفهوم مکتب را بیرون بیاور! ببین «امام» در این قضیّه چه می‌گوید! نه‌اینکه زید و عمرو چه می‌گویند؛ زید و عمرو برای خودشان می‌گویند! این معنای إتقان است. وقتی درس می‌خوانی متوجّه این مسئله باش!

لزوم آزاد اندیشی در فراگیری علوم دینی

مرحوم آقای بروجردی بسیار مرد مؤدّبی بودند؛ خیلی مرد با ادب و با حیا و مرد متینی بودند و وقتی‌که نسبت به بزرگان گذشته صحبت می‌کردند خیلی احترام می‌گذاشتند. یک وقت بالای منبر یک فرعی را مطرح کردند و نظر شیخ طوسی را در آن فرع رد کردند؛ بعد در تتمّۀ مسئله خیلی مؤدّبانه گفتند:

حالا که ما این مطلب را می‌گوییم، یک وقت تصوّر نشود که از درجه و موقعیّت و مرتبۀ شیخ چیزی کاسته می‌شود!

ایشان می‌گفتند:

اگر ما این کتاب‌های بسیار زیادی را که مرحوم شیخ طوسی نوشته است تقسیم بر عمر ایشان کنیم، به هر فرع فقهی فقط پنج دقیقه فرصت کرده است فکر کند! و ما نباید بیش از این توقّع داشته باشیم که چرا در اینجا یک‌هم‌چنین خطایی مرتکب شده است.¹

و بعد ایشان این مسئله را می‌فرمودند:

بزرگواری علما نباید مانع تحقیق طلاب بشود!

حالا فرض کنید که شیخ طوسی یا علامه حلّی یا شیخ بهائی هست، نباید [بزرگواری این علما] باعث شود که طلبه در یک موقعیّت روانی و انفعال نفسی قرار بگیرد که: «حالا که علامه حلّی یک‌هم‌چنین فتوایی را در مختلَف داده است، من چطور می‌توانم خلاف آن را بگویم؟!» علامه حلّی مرد بزرگی است، درست است؛ ولی علامه حلّی امام سجّاد که نیست! بله، ما در  مقابل امام سجّاد و امام باقر و سایر ائمّه باید ساکت باشیم. علامه حلّی مرد بزرگی است، دارای مقامات است و خدمت حضرت هم رسیده است و [مطالب دیگر]؛ ولی بالأخره بشر و انسان است وجایزالخطا است! باید تمام حدود رعایت شود.