وظایف طلاب علوم دینی

هم‌چنین در مباحثه دقت کنید. حتماً لازم نیست که هم‌مباحثه رفیق راه انسان باشد! بنده هشت سال با یک غریبه هم‌مباحثه بودم! هم‌مباحثه موجب می‌شود که در حین بحث مطالب مجهول برای انسان باز شود و تثبیت شود. دیده‌اید که گاهی اوقات جرقه‌هایی [به ذهن] انسان می‌خورد و برای او یک مسائلی باز می‌شود؟! اصلاً فرض کنید که فرد مقابل شما دیوار است و دارید برای دیوار حرف می‌زنید؛ بالاتر از این که نیست!

لذا در بحث مسامحه نکنید و جدی مباحثه کنید! می‌دانید کتاب را چطور مباحثه کنید؟ کتاب را می‌بندید و از اول تا آخر درس شروع می‌کنید از حفظ گفتن! این‌طور بحث کنید! بعد کتاب را باز می‌کنید و آن چیزهایی را که گفته‌اید از روی کتاب تطبیق می‌دهید. یعنی طوری باید مطالعه کنید که فردا که می‌خواهید سر بحث بروید، راحت کتاب را ببندید: «خُب آقا بگو درس دیروز چه بوده است؟» و بعد شروع کنید: «ملاّ فلان این را گفت و دیگری این جواب را داد! این آقا گفت: إن قیل، نقولُ و لو قلتَ، قلنا!» و امثال اینها؛ چون ما فعلاً در این قیل و قال‌ها هستیم و باید این مسائل را بخوانیم. لذا وقتی‌که مباحثه به این نحو شد، در ذهن می‌ماند.

نکتۀ دیگر: بعد از اینکه مدتی از این درس‌ها گذشت، برگردید و آن را مباحثه کنید. مثلاً وقتی به مغنی می‌رسید، برگردید و سیوطی را بحث کنید، و یا وقتی به مطوّل می‌رسید، برگردید و مغنی را مباحثه کنید. این‌طور نباشد که بگویید: «تمام شد و رفت!» نه، درس فرّار است و فرار می‌کند؛ باید آن را در اختیار گرفت: «قَیِّدوا العِلم؛¹ باید علم را در چنگ بگیرید و مقیّد کنید!»

مطلب دیگر: وقتی‌که به منزل می‌آیید، امّهات درس را یادداشت کنید. من‌باب‌مثال اگر در یک صفحه سه نکته هست، آن سه نکته را به‌طور خلاصه بنویسید! من کلّ معالم را در حدود بیست صفحه نوشتم. مطوّل را نوشتم، البته نه همۀ آن را، بلکه مقداری از آن را نوشتم و نمی‌دانم چند صفحه شده است. رسائل را در یک جزوه‌ای نوشتم؛ البته آن نکاتی را یادداشت کردم که بزنگاه و کلید مسئله و فرق‌های بین نظر مؤلف و دیگران است و از آنجا انسان می‌تواند به نظر شیخ برسد. اینها را یادداشت کنید و هر از چند گاهی یک بار مرور کنید؛ این مسئله باعث می‌شود که در ذهن تثبیت شود. هرچه هم بگویید ما کم حافظه هستیم، با این کیفیت بر حافظه غلبه می‌کند و در ذهن می‌ماند. این‌هم نسبت به مباحثه که بایستی خیلی دقت داشته باشید.