نقش عرفان در فهم دین و اهمیت یادداشت‌برداری برای اهل علم

پاسخ به یک سؤال: ناآگاهی میرزا از عرفان چگونه با ارتباط او با مرحوم بیدآبادی جمع می‌شود؟

تلمیذ: اینکه در بعضی از کتب نوشته‌اند «مرحوم میرزای [قمی] با مرحوم بیدآبادی ارتباط داشته است» چیست؟ اخیراً در بعضی از کتب نوشته‌اند: «مرحوم میرزا از مرحوم بیدآبادی دستور سلوکی می‌گرفتند.» حتی [در کتاب] دارد: [میرزا] از قم حرکت کردند رفتند خدمت مرحوم بیدآبادی.¹

استاد: بله، خُب حالا شما این را بعد از دویست سال دارید نقل می‌کنید؛ اما اینکه [مطلب] چگونه بوده و چطور رفتند و تا چه حد توانستند موفّق بشوند، ما نمی‌توانیم اینها را بیان کنیم.

[درست است که] ما در اینجا از مرحوم میرزا گفتیم، ولی یک مطلب دیگر هم در اینجا هست که باید این را هم در نظر داشته باشیم: ما خود قضیه و واقعه را در اینجا بیان کردیم؛ لعلّ اینکه ایشان در اواخر عمر [رویّه‌اش را] تغییر داده باشد و فهمش عوض شده باشد. خلاصه ما نمی‌توانیم به ایشان جسارت کنیم و این اتهام مادام‌العمری را بزنیم. خیلی‌ها در برهه‌‌ای خطایی می‌کنند [ولی] بعداً متوجه اشتباهشان می‌شوند. شاید در ارتباط [ایشان] با مرحوم بیدآبادی رفع این اشتباه شده باشد.

تلمیذ: بله، زمانش هم اواخر عمرشان بوده که در قم مرجعیت داشته‌اند. ظاهراً سوار یک استر می‌شوند و حرکت می‌کنند [وقتی به اصفهان می‌رسند، مرحوم بیدآبادی] این شعر را برایشان می‌خوانند:

همین یک شعر را می‌خوانند. ایشان همین‌طور مات و مبهوت نگاه می‌کنند و برمی‌گردند و دیگر تکلّمی صورت نمی‌گیرد.

استاد: از کجا؟

تلمیذ: مرحوم بیدآبادی از اصفهان برمی‌گردند به قم.

استاد: مرحوم بیدآبادی برمی‌گردند؟

تلمیذ: نه، میرزا.

استاد: [بله!] میرزا برمی‌گردند.

تلمیذ: همان یک بیت را که ایشان می‌گوید، [میرزا] برمی‌گردند. الآن یادم آمد: [قضیه مربوط به] اواخر عمر [میرزا است] که مرجعیّت علی‌الاطلاق داشته‌اند.

استاد: بله. مسئله‌ای که [دربارۀ عملکرد اشتباه میرزای قمی در زیارت سیدالشهدا مطرح] کردیم، مطلب این است که این واقعه در چنین موقعیتی [از جایگاه علمیِ فرد اتفاق افتاده است]. [فهم و علاج] این قضیه‌ای که [دربارۀ] مرحوم میرزا نقل می‌کنیم، اینها با خواندن [کتب] نیست. آن آخر عمر، نسبت به آن موقعی که این عمل را انجام داد، از نقطه‌نظر علمی چیزی به او اضافه نشده بود. که این [تشرّف به خدمت مرحوم بیدآبادی] هم در زمان پیری او و زمانی بوده که سن بالایی داشته؛ ولی احتمال دارد که فهمش تغییر پیدا کرده باشد. اینکه ما می‌گوییم، این است: با این چیزها [و علوم ظاهری] آن مسائل [معرفتی] پیدا نمی‌شود! بعد از اینکه ایشان برگشته بود و به آن موقعیت علمی رسیده بود، این قضیه اتفاق افتاده بود، که رفته بود قبل از زیارت [سیدالشهدا، عتبۀ استادش را بوسیده بود]؛ ولی لعلّ اینکه در سال‌های بعد وضعیت و فهم و ادراکش تغییر پیدا کرده و تفاوت کند. ما نمی‌توانیم این مسئله را مخفی کنیم.