نقش عرفان در فهم دین و اهمیت یادداشت‌برداری برای اهل علم

استادش فوت می‌کند و ایشان هم به ایران برمی‌گردد. در اولین سفری که به عتبات می‌آید، وارد کربلا که می‌شود، [همراهان] می‌گویند: «برویم برای زیارت سیدالشهدا.» [میرزای قمی] می‌گوید: «نه! من اول باید بروم از استادم تشکر کنم، بعد برویم برای زیارت امام حسین!» و بلند می‌شود با عده‌ای که [همراهش] بوده‌اند، اول می‌رود عتبۀ خانۀ وحید [بهبهانی] را به‌عنوان احترام می‌بوسد، بعد آن ‌وقت برای زیارت سیدالشهدا می‌رود! ببینید! همین یک قضیه چقدر برای انسان مطلب دارد! میزان معرفت مردم و علما را به صاحب ولایت و ولی‌نعمت نشان می‌دهد [و معلوم می‌شود که معرفت] با این چیزها [از قبیل علم و درس] پیدا نمی‌شود!

میرزای قمی مرد عالم و ملاّیی بوده، ولیکن معرفت و شناخت نداشته است. یادتان می‌آید من قضیه‌ای راجع به بنده‌خدایی نقل کردم که اتفاق افتاد؟ این همان است! منتها او یک فرد عادی بوده، [ولی] خب میرزا با این سعۀ معلوماتش [جای تعجب است که این‌گونه برخورد کرده است].

راجع به قوانین... آن وقتی که ما [کتاب] قوانین [می‌خواندیم]، عام و خاصش را هم خواندیم. خدا بیامرزد و رحمت کند استادمان مرحوم آقای غروی [را]. تک‌وتنها برای ما در زمستانِ آن سال‌های کذایی می‌آمد [و تدریس می‌کرد]. سال‌هایی که واقعاً تا بعد از نوروز همین‌طور در قم یخ بود! ایشان در آن سرما می‌آمد در این صحن [حرم حضرت معصومه سلام‌الله‌علیها] و به ما قوانین می‌گفت! خدا بیامرزد؛ واقعاً اخلاصی داشتند. یادم است آن موقع این شعر [را] که اول قوانین نوشته بود:

هرکس هر لنگه‌کفشی گم کرده بود، در این قوانین پیدا می‌کرد! واقعاً چیز عجیب و غریبی بود!

میرزای قمی اهل فلسفه نبود و نقدهای او به عرفان ضعیف است

ولیکن مشخص است که خودش اهل فلسفه نبوده، مُتفلسِف بوده و می‌خواسته خودش را بزند [به فلسفه]! خراب‌کاری‌هایی دارد خیلی مفصل. از عباراتش در رسالۀ نقد عرفان مشخص است که ایشان مرد این میدان نبوده‌اند. اگر کسی هم نقد می‌کند، [باید] نقد علمی ‌بکند. آخر این چه مسائلی است که یضحک به الثّکلیٰ؟! [چرا] آدم بیاید این‌طور [نقد] کند.